پلنگ ایرانی به لحاظ جثه بزرگترین زیرگونهٔ پلنگ میباشد[۴] که بومی غرب آسیا است و در فهرست جانوران «در معرض خطر انقراض» آییوسیان قرار دارد. طبق برآوردی در سال ۲۰۰۵ کمتر از ۱٬۳۰۰ پلنگ در گسترهای شامل قفقاز، ترکمنستان، جنوب روسیه، پاکستان، افغانستان و ایران زیست میکنند. حداقل ۶۰ تا ۷۰ درصد این جمعیت در داخل مرزهای ایران به سر میبرند. به این ترتیب ایران مهمترین زیستگاه پلنگ ایرانی در غرب آسیا به شمار میرود.[۵]
جریمهٔ شکار پلنگ در ایران
در ۳ خرداد سال ۱۳۹۴ بهای شکار و صید پلنگ ایرانی از ۵ میلیون تومان به ۸۰ میلیون تومان افزایش یافت.[۱۲] این جریمه در ۲۵ تیر سال ۱۳۹۸ مجدداً افزایش یافت و به ۱۲۰ میلیون تومان رسید
گربهٔ پلاس (نام علمی: Felis manul) یک گربهسان وحشی کوچک بومی آسیای میانه است. این جانور تقریباً کمی بزرگتر از اندازهٔ یک گربه خانگی است و دارای حدود ۶۰ سانتیمتر طول (بدون احتساب دم ۲۵ سانتیمتریاش) و بهطور متوسط ۳٫۶ کیلوگرم وزن است. رنگ موهای بدناش خاکستری روشن یا زرد تیره همراه با نوارهای عمودی است که گاهی در میان موهای انبوه و متراکم بدن، دیده نمیشوند.
این گربه شکلهای گوناگونی دارد که آن را از دیگر گربهسانان متمایز میسازد. چشمان گرد این جانور، برجستهترین ویژگیاش بهشمار میآید. پاهایش کوتاه هستند، سریناش نسبتاً بزرگ است و موهایش بلند و انبوه هستند.
گوزن زرد ایرانی (نام علمی: Dama dama mesopotamica) زیرگونهای از گوزن زرد است[۲] که در آستانه انقراض قرار داشت ولی با تمهیدات انجام شده از خطر انقراض در ایران نجات یافت. گوزن زرد در منطقه جزیره اشک احیا و سپس با افزایش جمعیت تعدادی از آنها به زیستگاه تاریخی خود در حوزه زاگرس منتقل شدند. در گزارش دیدهبان محیط زیست و حیان وحش ایران در سال ۱۳۹۹ مشخص شد از تعداد ۳۲۰ راس سرشماری شده در سال ۱۳۸۶ امروزه تنها ۳۰ رأس گوزن زرد ایرانی در جزیرهٔ اشک باقی مانده و امروزه این زیرگونه در یک قدمی انقراض قرار دارد).[۳]
مَرال یا گوزن قرمز یا گاو کوهی (به انگلیسی: Cervus elaphus) یکی از بزرگترین انواع گوزن است که بومی بسیاری مناطق اروپا، آسیای صغیر، غرب آسیا و آسیای میانه است و به عنوان تنها گونهٔ گوزن قاره آفریقا در کوههای اطلس در ناحیهای بین تونس و مراکش پراکندگی دارد.[۱] گوزن قرمز به دست انسان به کشورهای دیگری چون آرژانتین، استرالیا و نیوزیلند، کانادا، پرو، اروگوئه، شیلی و ایالات متحده آمریکا وارد شده و به جهت آسیبی که به پوشش گیاهی و حیات وحش بومی در برخی از این مناطق وارد کرده در فهرست بدترین ۱۰۰ گونه مهاجم دنیا قرار دارد. در برخی از مناطق دنیا از گوشت گوزن قرمز به عنوان غذا استفاده میشود.[۲] در گذشته واپیتیها زیرگونهای از مرال محسوب میشدند اما اخیراً بهصورت گونهای مجزا ثبت شدهاند.[۳][۴]
تاکنون ۱۵ زیرگونه از مرالها شناسایی شدهاند که نسل برخی از آنها در معرض خطر قرار دارند. از زیرگونههای مرال میتوان به گوزن قرمز خزر، گوزن قرمز بربری و گوزن بخارا اشاره کرد.[۵][۶]
شاخ
شاخ گوزن از جنس استخوان بوده و فقط نرها شاخ دارند. شاخها بهطور میانگین ۷۱ سانتیمتر طول و یک کیلوگرم وزن دارند اما در برخی زیرگونهها شاخها تا ۱۱۵ سانتیمتر و پنج کیلوگرم رشد میکنند. رشد شاخها در بهار صورت میگیرد و در برخی موارد مشاهده شده که شاخها بهطور روزانه تا ۲/۵ سانتیمتر رشد داشتهاند.[۹] شاخهای در حال رشد، مملو از رگهای خونی هستند و رشد آنها با هورمون تستوسترون در ارتباط است.[۱۰]
خرس قهوهای (نام علمی: Ursus arctos) گونهای خرس بزرگجثه و درشتاندام است که در بسیاری از مناطق آمریکای شمالی و شمال اورآسیا پراکنده است. وزن این نوع خرس از ۷۰ تا ۷۸۰ کیلوگرم متغیر است و بزرگترین زیرگونهٔ آن خرس کودیاک در قامتی هماندازهٔ خرس قطبی با وی بر سر عنوان بزرگترین گونهٔ خرس و بزرگترین حیوان شکارچی روی خشکی رقابت میکند.زیرگونه خرس قوه ای (خرس قهوه ای کودیاک)بزرگ ترین وقوی ترین گوشتخوار موجود در خشکیست.[۱]
با آن که قلمرو زیست خرس قهوهای کاهش یافته و در بسیاری از مناطق منقرض شدهاست ولی همچنان در فهرست کمترین نگرانی آییوسیان باقیمانده[۲] و با جمعیت تقریبی ۲۰۰ هزار رأس خطر انقراض وی را تهدید نمیکند. بیشترین شمار خرس قهوهای به ترتیب در روسیه، آمریکا (بیشتر در آلاسکا)، کانادا، منطقهٔ کارپات (بهویژه رومانی) و فنلاند، جائیکه حیوان ملی این کشور نامیده میشود، سکونت دارند. البته سه زیرگونهٔ این گونه خرس یعنی خرس قهوهای آفریقای شمالی (خرس اطلس)، کالیفرنیایی و مکزیکی در قرن نوزدهم و بیستم منقرض شدند و برخی از زیرگونههای جنوب آسیایی این حیوان نیز به شدت در خطر انقراض هستند. زیرگونه ای از خرس قهوه ای محدود شده در مرکز ایتالیا موسوم به خرس قهوهای مارسیکایی وجود دارد که تعداد آن ها بین 50-60 فرد بوده و در خطر انقراض هستند.
گاندو یا تمساح پوزهکوتاه (به بلوچی: گانڈو) نوعی کروکودیل بومی شبهقاره هند و مناطق اطراف است که در کشورهای هند، بنگلادش، پاکستان، ایران، سریلانکا و برمه زندگی میکند. گاندو تنها کروکودیل بومی پاکستان و ایران و بزرگترین خزنده این دو کشور و همچنین پرشمارترین کروکودیل در هندوستان است.
به گاندو در ایران، «تمساح ایرانی» نیز گفته میشود. زیستگاه اصلی این تمساح ۳۸۰ هزار هکتار مساحت دارد که بخشی از آن در شهرستان دشتیاری و بخش دیگر آن در شهرستان راسک قرار دارد. این مناطق با نام منطقهٔ حفاظت شدهٔ گاندو تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران قرار دارند. بیشتر این تمساحها در برکههای میان راسک و باهوکلات و باتلاقهای دلگان و کلانی (در جنوب بلوچستان) متمرکز هستند. تعداد این گونه در ایران حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ رأس برآورد میشود. در گذشتههای دور قلمرو زیستی این تمساح تا سواحل جنوب عراق نیز امتداد داشتهاست.
در این منطقه رابطه مردم بومی با گاندوها بسیار خوب است.از آسیب رساندن به گاندوها خودداری میکنند و حتی در زمان خشکسالی برای انتقال گاندوها از برکههای خشک شده به برکههای پرآبتر و تأمین غذای گاندوها اقدام میکنند. در نتیجه خطری از ناحیه انسان گاندوها را تهدید نمیکند و تاکنون شکار این حیوان در ایران مشاهده نشدهاست.
مشکل اصلی گاندو در این منطقه خشکسالی و کمآبی است که پناهگاه و غذای گاندوها را از آنها میگیرد. به ویژه نوزادان گاندوها که به بیآبی و گرما حساسترند و همچنین در معرض خطر حمله حیوانات دیگر مثل پرندگان شکاری، مرغان ماهیخوار، بزمجه، سگ، روباه و شغال قرار دارند.
افعی شاخدار دمعنکبوتی (نام علمی: Pseudocerastes urarachnoides) نام یک گونه از سرده افعی شاخدار ایرانی است که فقط در غرب ایران در شهرستان قصر شیرین و خسروی و استان ایلام و منطقه بیچار یافت شده و در سال ۲۰۰۶ توصیف شد. سر مار به افعیهای شاخدار شباهت دارد ولی دم آن دارای یک جسم کروی شکل با فلسهایی آویزان است که باعث شده شباهت زیادی به عنکبوت داشته باشد. مار با چرخش دم پرندگان در حال شکار را فریب میدهد.[۱]
